Przez ponad tysiąc lat chińscy mnisi podejmowali jedne z najtrudniejszych wypraw w dziejach świata. Przemierzali pustynię Takla Makan, góry Tienszan i Himalaje, pokonywali dżungle Indii i Azji Południowo-Wschodniej, narażając życie w poszukiwaniu świętych miejsc, autentycznych nauk Buddy i cennych rękopisów. Ich pielgrzymki nie były jedynie aktami religijnej pobożności – stały się przedsięwzięciami naukowymi, kulturowymi i translatorskimi, które ukształtowały rozwój buddyzmu w Chinach oraz pozostawiły bezcenne świadectwa historii Azji.

Buddyzm w Chinach i potrzeba pielgrzymowania

Buddyzm pojawił się w Chinach najprawdopodobniej w I wieku n.e., za panowania dynastii Han. Tradycja wiąże jego oficjalne wprowadzenie z legendą o śnie cesarza Mingdi (r. 57–75 n.e.), który miał ujrzeć złotą postać interpretowaną jako Budda. Choć opowieść ma charakter legendarny, dobrze oddaje proces stopniowego zainteresowania chińskich elit nową religią napływającą Jedwabnym Szlakiem z Azji Środkowej. Początkowo buddyzm pozostawał religią kupców i cudzoziemskich wspólnot zamieszkujących miasta zachodnich Chin. Z czasem jednak zaczął przyciągać chińskich intelektualistów, którzy odnajdywali w nim odpowiedzi na pytania dotyczące cierpienia, moralności i natury rzeczywistości. W okresie politycznego rozbicia po upadku dynastii Han (III–VI w.) buddyzm rozwijał się szczególnie dynamicznie, oferując uniwersalną wizję porządku świata w czasach niepewności.

Rosnąca liczba klasztorów oraz wspólnot mnichów szybko ujawniła jednak poważny problem. W Chinach brakowało pełnych i wiarygodnych tekstów kanonicznych – punktów odniesienia dla buddyjskiej nauki i praktyki. Wiele buddyjskich tekstów znano fragmentarycznie, w różnych przekładach i często z błędami wynikającymi z pośrednich tłumaczeń z języków Azji Środkowej. Również znajomość zasad dyscypliny zakonnej pozostawiała wiele do życzenia. Właśnie dlatego coraz więcej mnichów decydowało się na niezwykle niebezpieczne pielgrzymki do Azji Południowej – ojczyzny Buddy i miejsca przechowywania autentycznych tekstów oraz żywej tradycji monastycznej.

Motywacje chińskich pielgrzymów wykraczały daleko poza samą pobożność. Celem ich wypraw było zarówno nawiedzenie najważniejszych miejsc związanych z życiem Buddy – takich jak Lumbini, Bodhgaja, Sarnath czy Kuśinagara – oraz oddanie czci relikwiom i stupom, postrzeganym jako źródła duchowej zasługi (san. puṇya), jak i pozyskiwanie autentycznych tekstów buddyjskich. Mnisi przywozili do Chin setki sutr, komentarzy, dzieł filozoficznych i kodeksów dyscypliny zakonnej zapisanych w sanskrycie oraz innych językach Indii i Azji Środkowej, nierzadko ratując przed zapomnieniem dzieła, które później zaginęły w samych Indiach.

Po powrocie pielgrzymi angażowali się w wielkie projekty translatorskie organizowane pod patronatem cesarzy. W klasztorach funkcjonowały zespoły liczące nawet kilkudziesięciu specjalistów – tłumaczy, redaktorów, kaligrafów i uczonych – którzy wspólnie opracowywali chińskie przekłady kanonu buddyjskiego. Szczególną rolę odegrały ośrodki w Chang’anie i Luoyangu, gdzie powstały przekłady stanowiące podstawę rozwoju większości szkół buddyzmu chińskiego. Działalność translatorska nie ograniczała się do prostego przekładu językowego – wymagała wypracowania nowych pojęć filozoficznych oraz stworzenia słownictwa zdolnego oddać subtelności indyjskiej myśli buddyjskiej.

Do najwybitniejszych chińskich pielgrzymów należał Faxian (ok. 337–422), który w latach 399–414 odwiedził Indie i Sri Lankę, poszukując przede wszystkim tekstów vinayi. Swoją podróż opisał w Foguo ji (Zapisie o królestwach buddyjskich), jednym z najstarszych świadectw życia w Indiach epoki Guptów. Na początku VI wieku Song Yun i Huisheng pozostawili cenną relację z Gandhary i północno-zachodnich Indii. Najsłynniejszym pielgrzymem był jednak Xuanzang (602–664), który po wieloletnich studiach w Nālandzie przywiózł do Chin setki rękopisów i stworzył Da Tang Xiyu Ji (Zapisy o krajach zachodnich z czasów Wielkiej Tang), jedno z najważniejszych źródeł do dziejów Azji VII wieku. Z kolei Yijing (635–713), podróżujący drogą morską przez Azję Południowo-Wschodnią, pozostawił szczegółowe opisy życia klasztornego i praktyki buddyjskiej w Indiach.

Xuanzang – pielgrzym, który zmienił oblicze Chin

Żadna z buddyjskich pielgrzymek nie wywarła tak trwałego wpływu na kulturę Chin jak wyprawa Xuanzanga. Jego podróż była przedsięwzięciem zarówno religijnym, jak i intelektualnym. Mnich nie tylko zebrał ogromną liczbę rękopisów, lecz także studiował logikę, filozofię szkoły Yogācāra, gramatykę sanskrytu oraz indyjskie metody interpretacji tekstów.

Po powrocie do stolicy Tangów Xuanzang zorganizował cesarskie biuro tłumaczeń, gdzie przez niemal dwie dekady opracowano dziesiątki nowych przekładów. To właśnie dzięki jego pracy filozoficzna buddyjska szkoła jogaćara wywarła ogromny wpływ na rozwój filozofii buddyjskiej w Chinach, Korei i Japonii. Nie mniejsze znaczenie miało jego dzieło Da Tang Xiyu Ji. Księga ta stanowi niezwykle precyzyjny opis państw Azji Środkowej i Indii, obejmując informacje geograficzne, etnograficzne, historyczne i religijne. Dla współczesnych archeologów oraz historyków Indii relacja Xuanzanga pozostaje jednym z podstawowych źródeł umożliwiających identyfikację dawnych miast, klasztorów i miejsc pielgrzymkowych. Jednocześnie tekst ten ukształtował chińskie wyobrażenia o Indiach jako duchowym centrum buddyzmu i krainie mądrości.

Wędrówka na Zachód – od relacji do literatury i filmu

Prawie dziewięćset lat po wyprawie Xuanzanga jego biografia stała się inspiracją dla anonimowych opowieści ludowych, które ostatecznie zostały opracowane w XVI wieku przez Wu Cheng’ena w klasycznej powieści Xīyóujì (Wędrówka na Zachód).

Choć utwór pełen jest humoru, fantastycznych stworzeń i spektakularnych pojedynków, jego fundament pozostaje głęboko buddyjski. Pielgrzymka symbolizuje drogę ku oświeceniu, natomiast towarzysze mnicha reprezentują różne aspekty ludzkiej natury wymagające duchowego okiełznania. Najbardziej znany bohater – Małpi Król – uosabia nieokiełznany umysł, który dzięki dyscyplinie, cierpieniu i praktyce stopniowo osiąga mądrość.

Badacze zwracają uwagę, że powieść bazuje na nauce buddyjskiej, ale zawiera liczne elementy taoizmu i religii ludowej, tworząc syntezę charakterystyczną dla kultury późnośredniowiecznych Chin. Jednocześnie zachowuje pamięć o historycznej wyprawie Xuanzanga, przekształcając ją w uniwersalną opowieść o samodoskonaleniu, pokonywaniu własnych słabości i poszukiwaniu prawdy.

Dziedzictwo pielgrzymek

Buddyjskie pielgrzymki z Chin do Indii należą do najważniejszych zjawisk w historii kontaktów między cywilizacjami Azji. Dzięki odwadze i wytrwałości mnichów możliwe było zachowanie ogromnej części indyjskiego dziedzictwa buddyjskiego, które w samych Indiach w znacznej mierze zanikło po XII wieku. Ich relacje pozostają bezcennymi źródłami dla historyków, archeologów, religioznawców i językoznawców. Dziedzictwo to żyje również poza światem nauki. Wędrówka na Zachód doczekała się niezliczonych przekładów, adaptacji teatralnych, seriali telewizyjnych, filmów animowanych i fabularnych oraz gier komputerowych. Postać Sun Wukonga stała się ikoną światowej popkultury, inspirując twórców mang, anime i współczesnych produkcji filmowych. W ten sposób historyczne pielgrzymki sprzed ponad tysiąca lat nadal oddziałują na wyobraźnię milionów odbiorców, przypominając, że poszukiwanie wiedzy, prawdy i duchowego rozwoju potrafi przekraczać granice państw, języków i epok.

Krzysztof Gutowski