Mirabai, należała do hinduskiej arystokracji Radźasthanu i najpewniej urodziła się około 1498 roku w okolicach Merty. Została wydana za mąż za księcia Mewaru, i związała się z dworem Sisorijów, jednak po jego śmierci coraz wyraźniej wybierała życie podporządkowane całkowicie bogu Krysznie – którego była gorliwą czcicielką, a nie regułom dworskiego i rodzinnego porządku.

Źródła pozwalają odtworzyć jej życie tylko fragmentarycznie; znacznie bogatsza jest tradycja hagiograficzna, która przedstawia Mirę jako świętą, dla której ziemskie małżeństwo pozostawało jedynie pozorem wobec jej duchowego związku z Kryszną. Według jednej z najbardziej znanych opowieści już jako dziecko otrzymała figurkę Kryszny i, zapytana o to, za kogo wyjdzie za mąż, wskazała właśnie na niego – odtąd miała uważać go za swego prawdziwego oblubieńca.

Późniejsze legendy opowiadają również o prześladowaniach ze strony rodziny męża, próbach otrucia jej oraz o cudownym ocaleniu przed jadowitym wężem. Ostatecznie Mirabai miała opuścić Mewar i udać się na pielgrzymkę do miejsc związanych z Kryszną, a w położonej na zachodnim wybrzeżu Dwarace — według legendy — zniknąć, jednocząc się z czczonym przez siebie wizerunkiem boga. Historie te należą jednak przede wszystkim do warstwy hagiograficznej, rozwijającej się od XVII wieku; współczesna historiografia podkreśla, że oddzielenie historycznej Mirabai od postaci ukształtowanej przez kolejne pokolenia opowieści pozostaje bardzo trudne.

Ta niepewność biograficzna nie zmniejsza znaczenia Mirabai jako jednej z najbardziej rozpoznawalnych postaci północnoindyjskiej tradycji pobożnościowej, czyli bhakti. Przypisywane jej pieśni są przede wszystkim liryką osobistej, intensywnej relacji z boskim ukochanym: pojawiają się w nich tęsknota i pragnienie spotkania, język miłości, małżeństwa i cielesnego oddania, a także napięcie między głosem kobiety a społecznymi oczekiwaniami nakładanymi na żonę i przedstawicielkę arystokratycznego rodu. Istotne jest przy tym, że nie wszystkie utwory zachowane pod jej imieniem można z pewnością uznać za jej własne; badania rękopiśmienne pokazują, że „Mirabai” stała się z czasem także imieniem, pod którym funkcjonowały utwory innych poetów i poetek.

Przykładem jej tekstu jest wiersz – wykonywany często jako pieśń – Matko! Lotosooki związał serce moje (Manu hamāro bā̃dhiu mā̃). To właściwie modelowy tekst tej mistyczki. Cały tekst oparty jest na metaforyce wirahy (viraha) – bólu rozłąki z boskim ukochanym. Kryszna nie jest tu przede wszystkim abstrakcyjnym Bogiem: jest kimś, kto ugodził ciało strzałą miłości, odszedł i pozostawił poetkę w stanie fizycznego niemal cierpienia. Poniżej przedstawiamy Wam fonetyczny zapis w języku bradź (dawnym literackim dialekcie hindi) oraz polski przekład.

Manu hamaro bandhiu ma, kawala nejna apane guna

Tikhana tira bedhi sarira, duri gajo ri ma

Lagiu taba dźaniu nahi, aba na sahiu dźaji rī ma

Tanta-manta oukhada karou, tou pira na dźadźhi

Hej kou-u upakara karej, kathina daradu ma

Nikata hau tuma duri nahi, begi mihu aji

Mira Giradhara Słami, deala tana ki tapat budźaji rī ma

Kawala nejna apane guna, apane guna bandhiu ma.

Matko, lotosooki związał serce moje

swoimi spojrzeniami.

Ostrymi strzałami przeszył moje ciało

i odszedł gdzieś daleko, matko.

Kiedy mnie ugodził? Nie wiem;

teraz nie jestem już w stanie tego znieść, matko.

Próbuję zaklęć, zażegnań i lekarstw,

lecz ból nie ustępuje.

Czy ktoś potrafi mi pomóc?

To straszliwe cierpienie, matko.

Jesteś blisko, nie jesteś daleko —

przyjdź szybko, spotkaj się ze mną.

Mira mówi: mój Giradhar, mój Pan, zmiłował się

i ugasił żar mojego ciała, matko.

Lotosooki związał mnie

Swoimi spojrzeniami.

Krzysztof Gutowski