Historia koreańskiej sztuki jubilerskiej sięga okresu neolitu i epoki brązu, kiedy ozdoby wykonywano przede wszystkim z materiałów pochodzenia naturalnego. Wśród wykorzystywanych surowców znajdowały się m.in. muszle, kości, kamienie oraz minerały, w tym jadeit. Przedmioty te pełniły nie tylko funkcję dekoracyjną, lecz mogły również odgrywać rolę społeczną, rytualną i symboliczną.

Jednym z charakterystycznych typów ozdób, którego tradycja sięga czasów prehistorycznych, jest gogok (kor. 곡옥) – paciorek o charakterystycznym, zakrzywionym kształcie przypominającym przecinek lub kieł. Najstarsze przykłady tego typu przedmiotów wykonywano z różnych materiałów, natomiast w późniejszych okresach szczególne znaczenie uzyskały egzemplarze wykonane z jadeitu. Znaczenie symboliczne gogok nie jest jednoznacznie ustalone, jednak przedmioty te często interpretuje się w kontekście dawnych praktyk rytualnych i wierzeń związanych z ochroną, płodnością oraz siłami natury.

Motyw gogok okazał się wyjątkowo trwałym elementem koreańskiej kultury materialnej. Jego szczególne znaczenie widoczne jest w zabytkach z okresu Trzech Królestw, zwłaszcza w zespołach grobowych Silla (kor. 신라), gdzie jadeitowe paciorki stanowiły element wyposażenia reprezentacyjnego i ceremonialnego.

Rozwój metalurgii i sztuki złotniczej w okresie Trzech Królestw

Znacząca transformacja koreańskiego rzemiosła jubilerskiego nastąpiła wraz z rozwojem technologii metalurgicznych. W okresie Trzech Królestw, obejmującym państwa Goguryeo (kor. 고구려), Baekje (kor. 백제) i Silla, rozwijały się zaawansowane techniki obróbki złota, srebra, brązu i innych metali. Ozdoby metalowe stały się wówczas istotnym elementem kultury dworskiej oraz ceremoniału elit.

Szczególne znaczenie przypisuje się zabytkom pochodzącym z królestwa Silla. Liczne znaleziska archeologiczne z królewskich i arystokratycznych grobowców wskazują na wysoki poziom rozwoju miejscowego złotnictwa. Do najbardziej rozpoznawalnych zabytków należą korony określane jako geumgwan (kor. 금관). Wykonywano je przede wszystkim z cienkiej blachy złotej, którą formowano i dekorowano za pomocą wycinania, gięcia oraz mocowania dodatkowych elementów.

Charakterystycznym motywem koron Silla są pionowe konstrukcje przypominające drzewa oraz elementy interpretowane jako poroże jelenia. Ich znaczenie jest przedmiotem badań archeologów i historyków sztuki. Motywy te bywają łączone z dawnymi tradycjami religijnymi i szamańskimi, a w przypadku przedstawień drzew wskazuje się niekiedy na możliwe odniesienia do koncepcji drzewa świata. Należy jednak podkreślić, że dokładne znaczenie symboliczne poszczególnych elementów koron nie zostało jednoznacznie ustalone.

Korony oraz inne przedmioty często dekorowano zawieszkami i paciorkami gogok. Szczególnie interesujące są egzemplarze wykonane z zielonego jadeitu, które tworzyły wizualne połączenie między starszą tradycją kamiennych ozdób a rozwijającą się kulturą złotniczą.

W okresie Trzech Królestw rozwijała się więc również produkcja kolczyków, naszyjników, bransolet i innych elementów stroju. Złote kolczyki Silla charakteryzują się rozbudowaną strukturą oraz wykorzystaniem drobnych elementów dekoracyjnych. W ich produkcji stosowano m.in. techniki wymagające precyzyjnego kształtowania i łączenia niewielkich elementów metalowych.

Biżuteria tego okresu pełniła zatem funkcję wykraczającą poza dekorację. Jej forma, materiał i sposób wykorzystania mogły wskazywać na status społeczny właściciela oraz jego przynależność do określonej grupy politycznej lub społecznej.

Biżuteria i kultura materialna w epoce Goryeo

Utworzenie państwa Goryeo (kor. 고려) w X wieku przyniosło dalszy rozwój koreańskiej kultury materialnej. Istotną rolę w życiu społecznym i artystycznym odgrywał wówczas buddyzm, który pozostawał jednym z najważniejszych elementów kultury państwa. Jego wpływ widoczny był przede wszystkim w architekturze, rzeźbie, malarstwie oraz produkcji przedmiotów kultu, ale oddziaływał również na rozwój rzemiosła artystycznego.

W porównaniu z niektórymi reprezentacyjnymi zabytkami Silla, sztuka metalowa Goryeo charakteryzuje się szerokim wykorzystaniem różnorodnych technik dekoracyjnych oraz większym znaczeniem przedmiotów związanych z kulturą dworską, religijną i codzienną. Nie oznacza to jednak całkowitego odejścia od przepychu. Wytwarzano zarówno przedmioty o stosunkowo oszczędnej dekoracji, jak i wyroby wykorzystujące kosztowne materiały oraz złożone techniki zdobnicze.

Jedną z istotnych technik metaloplastycznych była ipsa (kor. 입사), polegająca na osadzaniu lub wprowadzaniu innego metalu w powierzchnię przedmiotu. W zależności od zastosowanego materiału wyróżnia się m.in. eun-ipsa (kor. 은입사), czyli inkrustację srebrem, oraz geum-ipsa (kor. 금입사), wykorzystującą złoto. Technika ta pozwalała tworzyć kontrastowe kompozycje dekoracyjne na powierzchni metalowych przedmiotów.

W okresie Goryeo rozwijały się również tradycje związane z ozdobami osobistymi oraz elementami stroju. Wytwarzano m.in. różnego rodzaju ozdoby metalowe, przedmioty do włosów, elementy pasów oraz inne akcesoria świadczące o pozycji społecznej użytkownika. Szczególne znaczenie miały wyroby przeznaczone dla dworu i arystokracji, dla których jakość materiału i poziom wykonania mogły stanowić element reprezentacji statusu.

Materiały i znaczenie symboliczne

W historii koreańskiej sztuki jubilerskiej szczególną pozycję zajmuje jadeit, określany w języku koreańskim jako ok (kor. 옥). Kamień ten był wykorzystywany w różnych okresach historycznych, zarówno do produkcji wspomnianych już na początku niewielkich paciorków, jak i bardziej złożonych elementów ozdobnych. Jego znaczenie wykraczało poza walory estetyczne, ponieważ jadeit był związany z określonymi wyobrażeniami dotyczącymi czystości, trwałości i wartości.

Znaczenie poszczególnych materiałów zmieniało się jednak w zależności od okresu historycznego oraz kontekstu społecznego. Nie należy zatem przypisywać jednego, niezmiennego znaczenia symbolicznego wszystkim przedmiotom wykonanym z jadeitu. Szczególnie wyraźne zmiany w sposobie postrzegania materiałów ozdobnych nastąpiły w późniejszych epokach, zwłaszcza w okresie Joseon, kiedy ideały konfucjańskie wpłynęły na estetykę stroju i przedmiotów osobistych.

Dziedzictwo koreańskiej tradycji jubilerskiej

Historia koreańskiej biżuterii nie stanowi zatem jedynie historii rozwoju technik złotniczych. Jest również częścią szerszej historii kultury materialnej Półwyspu Koreańskiego, w której przedmioty osobiste odzwierciedlały przemiany społeczne, religijne i estetyczne. Od prehistorycznych paciorków po wyroby metalowe okresu Goryeo można obserwować zarówno ciągłość tradycji, jak i stopniowe przekształcanie się funkcji oraz znaczenia ozdób w społeczeństwie koreańskim.

Współczesne zainteresowanie koreańskim dziedzictwem pokazuje również, że znaczenie dawnych wyrobów nie ogranicza się do ich wartości historycznej czy muzealnej. Przykładem jest organizowany przez Muzeum Narodowe Korei konkurs „Dress Like a Museum Exhibit”, w ramach którego uczestnicy tworzą kostiumy inspirowane konkretnymi zabytkami i poprzez własną pracę próbują odtworzyć ich formę, technikę oraz znaczenie. W pierwszej edycji konkursu zwyciężyła grupa, która przekształciła w kostium parę złotych kolczyków odkrytych w Hwango-dong w Gyeongju – przykład biżuterii związanej z tradycją Silla. W kolejnej edycji uczestnicy inspirowali się także innymi zabytkami z okresu Trzech Królestw i Goryeo, w tympozłacaną figurą Bodhisattwy oraz brązową miniaturową pagodą wotywną.

Tego rodzaju współczesne reinterpretacje pokazują, że dawne przedmioty ozdobne i rzemieślnicze mogą funkcjonować jednocześnie jako eksponaty i jako punkt wyjścia do aktywnego poznawania historii. Uczestnicy konkursu podkreślali, że sam proces wykonywania kostiumów wymagał dokładnego studiowania konstrukcji, ornamentyki, technik wykonania i symboliki przedstawianych zabytków. W ten sposób materialne dziedzictwo staje się doświadczeniem angażującym odbiorcę, a nie wyłącznie obiektem obserwacji.

Zainteresowanie koreańskimi zabytkami, z którymi mamy obecnie do czynienia, można postrzegać jako ogniwo długiego procesu przekazywania tradycji. Formy i techniki wypracowane w przeszłości są nie tylko zachowywane w muzeach, ale również odczytywane na nowo przez kolejne pokolenia. Historia koreańskiej biżuterii – od paciorków i gogok, przez złote ozdoby Silla, po metaloplastykę okresu Goryeo – pozostaje więc żywą częścią dziedzictwa kulturowego, które może być zarówno przedmiotem badań, jak i źródłem współczesnej twórczej reinterpretacji.

Zuzanna Kwapiszewska