Pomysł wykorzystania krokodyli i jadowitych węży jako „naturalnej zapory granicznej” na pograniczu Indii i Bangladeszu brzmi jak scenariusz z epoki przednowoczesnych fortec – a jednak jest to realna propozycja rozważana przez indyjskie siły graniczne.

Według ujawnionych informacji, indyjska Border Security Force analizuje możliwość rozmieszczenia niebezpiecznych zwierząt na granicznych odcinkach rzecznych, gdzie budowa ogrodzeń jest niemożliwa ze względu na warunki terenowe – rozlewiska, bagna, zmienne koryta rzek i cykliczne powodzie monsunowe. Około jedna piąta liczącej ponad 4 tysiące kilometrów granicy pozostaje bowiem trudna do fizycznego zabezpieczenia, co od lat stanowi wyzwanie dla indyjskiej administracji.

Na pierwszy rzut oka propozycja ta wpisuje się w logikę „technologii zastępczej” – skoro zawodzi infrastruktura, należy sięgnąć po rozwiązania alternatywne. W tym przypadku jednak alternatywa przyjmuje formę swoistej „biopolityki granicy”, w której natura zostaje włączona do aparatu kontroli terytorialnej. Rzeki, które dotąd były przestrzenią życia lokalnych społeczności – rybaków, rolników, mieszkańców pogranicza – miałyby zostać przekształcone w strefy zagrożenia, działające odstraszająco na potencjalnych migrantów. Logika tej koncepcji jest prosta i zarazem brutalna: jeśli człowiek boi się przekroczyć rzekę, bo może zostać zaatakowany przez drapieżnika, granica staje się skuteczniejsza niż jakiekolwiek ogrodzenie. Problem polega jednak na tym, że rzeczywistość pogranicza indyjsko-bangladeskiego nie daje się łatwo wpisać w takie schematy. Granica ta – wytyczona w 1947 roku w wyniku podziału Bengalu – przecina gęsto zamieszkane obszary, rozdziela rodziny i wspólnoty, które przez wieki funkcjonowały jako całość kulturowa. Do dziś wiele wsi istnieje „po obu stronach granicy”, a codzienne życie toczy się w bezpośredniej bliskości tej linii. W takich warunkach każda próba jej uszczelnienia dotyka nie tylko migrantów, lecz przede wszystkim lokalnych mieszkańców. Jak zauważają krytycy projektu, krokodyle i węże „nie będą w stanie odróżnić, kto jest migrantem, a kto obywatelem”. Innymi słowy, instrument bezpieczeństwa państwa staje się potencjalnym zagrożeniem dla własnych obywateli.

Plan ten wpisuje się przy tym w szerszy kontekst napiętych relacji między Indiami a Bangladeszem, w których kwestie migracji i tożsamości odgrywają kluczową rolę. Od lat indyjska polityka – zwłaszcza w okresie rządów premiera Narendry Modiego – akcentuje problem „nielegalnych migrantów” z Bangladeszu, przedstawianych często jako zagrożenie demograficzne i kulturowe. W praktyce prowadzi to do działań granicznych, które budzą kontrowersje – od deportacji po przypadki wypychania ludzi przez granicę bez jednoznacznego ustalenia ich statusu prawnego. W tym kontekście pomysł „biologicznej zapory” można odczytać nie tylko jako rozwiązanie techniczne, lecz także jako element szerszej strategii politycznej, w której granica staje się narzędziem zarządzania populacją.

Nie mniej istotny jest wymiar ekologiczny i praktyczny całej koncepcji. Eksperci zwracają uwagę, że wprowadzanie drapieżników do nowych środowisk może zaburzyć lokalne ekosystemy, a same zwierzęta niekoniecznie przetrwają w zmienionych warunkach. Co więcej, w dynamicznym środowisku rzecznym – szczególnie podczas powodzi – kontrola nad ich przemieszczaniem się byłaby iluzoryczna. To, co miało być „barierą graniczną”, szybko mogłoby stać się zagrożeniem rozproszonym, obejmującym znacznie większy obszar niż sama linia granicy. W rezultacie projekt ten ujawnia pewien paradoks współczesnych polityk granicznych. Im bardziej państwa starają się „uszczelnić” granice, tym częściej sięgają po rozwiązania radykalne, balansujące na granicy wykonalności, etyki i zdrowego rozsądku.

W przypadku Indii pomysł wykorzystania krokodyli i węży jest nie tyle dowodem egzotycznej kreatywności, ile symptomem głębszego problemu: napięcia między geograficzną rzeczywistością regionu, historycznym dziedzictwem Podziału Indii Brytyjskich i współczesnymi ambicjami państwa. Granica, która przecina rzeki, bagna i wspólnoty, nie daje się łatwo zamknąć – nawet przy pomocy najbardziej „naturalnych” narzędzi kontroli.

Krzysztof Gutowski