Guanyin (chin. 观音) od wieków jest jednym z najbardziej popularnych bóstw w buddyzmie mahajany. Jej wizerunki można odnaleźć w świątyniach, malarstwie, literaturze oraz opowieściach ludowych, a dla wiernych jest symbolem miłosierdzia i opieki nad cierpiącymi. Choć wywodzi się z buddyzmu, z czasem stała się czymś więcej niż postacią religijną. Weszła na stałe do historii i kultury Chin, pokazując w jaki sposób religia, legendy oraz lokalne wierzenia kształtują chińską tradycję.

Guanyin jest bodhisattwą współczucia. Jej imię tłumaczy się: „Ta, która słyszy modlitwy śmiertelników” lub „Ta, która wsłuchuje się w cierpienia ludzi”. Wywodzi się od indo-tybetańskiego bóstwa Awalokiteśwary, które pojawiło się w Chinach w V wieku. Wtedy Awalokiteśwara był prezentowany jako mężczyzna. Po przeniknięciu buddyzmu do Chin, jego wizerunek zaczął się zmieniać.

Nie ma jednej teorii wyjaśniającej dlaczego Guanyin zaczęto przedstawiać jako kobietę. Najczęściej przyjmuje się, że cechy przypisywane Guanyin, przede wszystkim miłosierdzie, łagodność, troska i macierzyństwo, były kojarzone w kulturze chińskiej z kobiecością. W tradycji ludowej przypisuje się jej rolę opiekunki rybaków, żeglarzy, kobiet i dzieci. Wielu modli się do niej również w sprawach związanych z płodnością.

W tekście odnoszącym się do Guanyin, zatytułowanym Yulan Baojuan (chin. 魚籃 寶卷) czyli Drogocenny zwój Guanyin z koszem ryb, przedstawiona zostaje jedna z legend na temat bóstwa. Miejsce, w którym wydarzyła się ta historia, opisywane jest jako zamieszkane przez ludzi okrutnych, podstępnych i kierujących się pożądaniem. Mieszkańcy miasteczka utrzymywali się głównie z polowań i rybołówstwa. Było to niezgodne z jedną z podstawowych zasad buddyzmu, zakazującą zabijania żywych istot. Nefrytowy Cesarz oburzony tym zachowaniem, nakazał Smoczemu Królowi zniszczyć miasto zsyłając na nie powódź. Guanyin, kierując się współczuciem, zlitowała się nad mieszkańcami i zdecydowała, że ich nawróci. Bóstwo w tej legendzie jest symbolem bezinteresownego miłosierdzia, które w buddyzmie uznawane jest za jedną z najważniejszych wartości duchowych.

Najbardziej znaną legendą związaną z postacią Guanyin jest historia księżniczki Miaoshan (chin. 妙善). Była ona córką władcy, który chciał wydać ją za mąż. Księżniczka odrzuciła życie na dworze i postanowiła poświęcić się praktyce duchowej i wstąpiła do klasztoru. Z czasem wokół jej osoby zaczęły pojawiać się oskarżenia o niemoralne zachowanie, co doprowadziło do ataku na klasztor i jego zniszczenie. Miaoshan została skazana na śmierć, jednak egzekucja zakończyła się niepowodzeniem. Jej ciało zostało przeniesione do lasu, gdzie znajdowało się pod opieką bóstw a dusza trafiła do czyśćca. Spowodowała tam jednak duże poruszenie, na co władca krainy zmarłych Yama odesłał ją z powrotem do świata żywych. Miaoshan po powrocie do życia udała się na dziewięcioletnie odosobnienie na wyspie Putuoshan. Później dowiedziała się, że jej ojciec zachorował i może zostać uzdrowiony jedynie za pomocą lekarstwa zrobionego z oka i ramienia osoby spokrewnionej. W geście największego poświęcenia Miaoshan oddała swoje ciało, by go uratować. Wdzięczny władca nawrócił się na buddyzm. Wzniósł posąg na jej cześć, przedstawiając ją jako postać „o tysiącu rąk i oczu”. Symbolizuje bezgraniczne współczucie i gotowość do niesienia pomocy potrzebującym.

W sztuce Guanyin przedstawiana jest jako kobieta ubrana w jasne szaty. Często trzyma w rękach gałązkę wierzby oraz naczynie z wodą, które ma symbolizować oczyszczenie i miłosierdzie. W biedniejszych domach można znaleźć obrazy z gliny, na których namalowana jest jaskrawymi kolorami. W domach zamożniejszych rodzin, jej podobizna widnieje na porcelanie, brązie, srebrze lub złocie. Adoracja Guanyin odegrała ważną rolę nie tylko w religii, ale również w kulturze Chin i Azji Wschodniej. Jej postać pojawia się w poezji, sztuce, teatrze i architekturze sakralnej. Do dziś miliony ludzi uczęszczają do świątyń poświęconych Guanyin i zwracają się do niej o pomoc i wsparcie duchowe.

Florentyna Rybarczyk