Rytuały konsekrując nieukończoną (sic!) świątynię boga Ramy w Ajodhji, które śledziły całe Indie (i nie tylko), a w których główną rolę odgrywał nie kto inny, jak tylko premier Narendra Modi, to jedynie zwieńczenie – a może lepiej uznać, że po prostu najnowszy epizod – historii hindusko-muzułmańskiego konfliktu wokół sakralnej przestrzeni w Ajodhji.

Poświęcenie nowego miejsca kultu odbyło się z ogromną pompą i w otwarcie politycznym kontekście. Wydarzenie, a dokładniej jego przebieg, wzbudziły wiele kontrowersji i sprzeciwów zarówno wśród hindusów, jak i – co oczywiste – wyznawców innych religii, o czym pisaliśmy TUTAJ. Warto jednak, nawet skrótowo przyjrzeć się dziejom tzw. Ayodhya Dispute, którą chcemy Wam przedstawić w formie kalendarium podobnego do tych publikowanych w ostatnich tygodnia w światowych – lecz nie polskich – mediach.

• 1528-1529

W czasach panowania w Indiach dynastii Wielkich Mogołów został w Ajodhji zbudowany meczet, który stał się zarzewiem omawianego konfliktu. Ów Babri Masdźid (Meczet Babura) został zbudowany w 1528 roku decyzją niejakiego Mira Baqiego, o którym mówi się, że był wysoko postawionym urzędnikiem lub oficerem na dworze cesarza Babura. Wokół motywacji oraz zleceniodawcy – czy też rozkazodawcy – budowy narosło wiele kontrowersji i dysput. Środowiska hinduskie oraz przychylni im badacze twierdzą, że meczet został zbudowany z rozkazu Babura po zburzeniu świątyni boga Ramy w Ajodhji. Inni jednak zauważają, że Babur nigdy nie odwiedził Ajodhji. Z wyjaśnieniem przychodzi inskrypcja odkryta w meczecie, z której dowiadujemy się, że budowa realizowana na rozkaz Babura ukończona została w 1529 roku.

• Wiek XIX

Tuż przed przejęciem władzy przez Brytyjczyków, bo w 1855 roku, doszło do napięć między dwiema społecznościami. Muzułmanie twierdzili, że nowopowstała hinduska świątynia Hanumangarhi została zbudowana po zburzeniu meczetu. Sprawa nie dotyczyła meczetu Babura, ale była również elementem konfliktu o prawo do świętej przestrzeni Ajodhji. Władca Wadźid Ali Śah orzekł w tej sprawie na korzyść wyznawców Ramy.

Doszło do starć i zagrożenia jeszcze większą eskalacją przemocy, a pojawiać zaczęły się – z obu stron – coraz szerzej formułowane postulaty. W rezultacie zbudowano rodzaj rampy na zewnątrz meczetu. W miejscu tym – nazwanym Ram Ćabutra – postawiono niewielka kaplicę, w której mogły przebywać wizerunki bóstw i tam sprawowany miał być kult hinduski. Trzy dekady po sprawie Hanumangarhi jeden z duchowych autorytetów hinduskich Raghubir Das złożył wniosek do sądu rejonowego w Faizabadzie, prosząc o pozwolenie na budowę baldachimu przed sporną konstrukcją meczetem Babura – uznawanym za miejsce narodzin Ramy. Sąd odrzucił wniosek uznając, że nie ma on prawa do tego terenu.

• 1949

W 1934 roku wybuchły kolejne zamieszki. Doszło do znaczącego zniszczenia meczetu. Uszkodzone kopuły odbudowali Brytyjczycy, ale obciążyli kosztami napraw hinduskie organizacje kapłańskie i ascetyczne, które były prowodyrami starć. Atmosfera jednak nadal była gorąca i nie zapowiadało się, by sprawa się uspokoiła. Absolutnie kluczowym wydarzeniem, a w dużej mierze momentem, w którym powstał obecny prawicowy mit tego miejsca był „cud” z roku 1949. Wtedy to, 22 grudnia, w meczecie został umieszczony wizerunek – posąg boga Ramy Lalli. Posąg na terenie kompleksu świątynnego miał się pojawić w sposób cudowny – samoistnie. Wydarzenie zostało uświęcone dodatkową wielodniową recytacją hinduskich świętych tekstów, a hinduski tłum umieścił bóstwo wewnątrz meczetu. Muzułmanie uznali „cud” za hinduską prowokację i profanację meczetu. Władze określiły meczet „własnością sporną” i zamknęły dostęp do niego. W samej świątyni od tego czasu nie modlili już się muzułmanie, a hindusi podejmowali próby sprawowania tam kultu.

Lata 50. i 60. upłynęły pod znakiem pozwów i sądowych batalii między zwaśnionymi stronami. W 1950 roku Gopal Simla Visharad wniósł pozew do sądu w Faizabadzie, domagając się prawa do oddawania czci wizerunkom. Kolejna petycja o prawo do kontynuowania kultu została złożona w tym samym roku przez Paramahansę Ramachandrę Dasa. Prawa do terenu, na którym znajdował się meczet rościła sobie też zrzeszająca i reprezentująca wisznuickich ascetów Akhara Nirmohi. Na początku lat 60. do sądów wpłynęły też wnioski strony muzułmańskiej – przede wszystkim Centralnej Sunnickiej Rady Prawnej Stanu Uttar Pradesh. Muzułmanie oczekiwali wyroku głoszącego, że cały sporny teren jest meczetem o statusie krajowym, publicznym – a nie prywatnym miejscem kultu (ważne rozróżnienie prawne w indyjskim systemie). Oczekiwali jednocześnie przekazania kontroli nad gruntem, a także usunięcia hinduskich bóstw z meczetu. Problemu nie dało się jednoznacznie rozwiązać prawnie.

• 1992

Na przecięcie gordyjskiego węzła – w najgorszy możliwy sposób – zdecydowały się na początku lat 90. środowiska prawicowe. Jeden z ówczesnych liderów rządzącej dziś w Indiach Indyjskiej Partii Ludowej (BJP) Lal Krishna Advani rozpoczął ogólnonarodową kampanię budowy świątyni w Miejscu Narodzenia (h. Dźanam-bhumi). Świątynia miała powstać nie gdzie indziej, jak w miejscu Meczetu Babura. I stało się…6 grudnia 1992 roku Babri Masdźid został zburzony przez tłum kar sevaków, czyli hinduskich „ochotników”. Efekt był do przewidzenia – przez kraj przetoczyły się krwawe starcia. Za doprowadzenie do bezprawnego zniszczenia meczetu sądzono – i skazano – liderów prawicowej BJP i innych organizacji oraz „ochotników”.

W wyniku tego wydarzenia rząd wydał rozporządzenie o nabyciu znacznej części spornego gruntu i terenów przyległych. Zarządzenie to zostało następnie przekształcone w ustawę, której celem było „utrzymanie porządku publicznego oraz promowanie harmonii i ducha braterstwa wśród ludności Indii”.

• Wiek XXI

Przejęcie terenu przez państwo uspokoiło sytuację, ale nie rozwiązało problemu. By sprawę „wyjaśnić” zaangażowano Archeologiczną Służbę Indii (ASI) – centralny organ odpowiedzialny za problemy archeologii i dziedzictwa w tym kraju. ASI rozpoczęło prace wykopaliskowe pod spornym terenem. Stwierdzono tam pozostałości hinduskiej świątyni z X wieku, jednak wiele szczegółów raportu archeologicznego zostało zakwestionowanych przez zainteresowane strony i niezależnych ekspertów.

W 2010 roku Sąd w Allahabadzie większością 2:1 opowiedział się za trójstronnym podziałem spornego obszaru. Ziemia miała zostać podzielona pomiędzy stanową Radę Sunnicką, Nirmohi Akharę oraz boga Ramę Lallę (reprezentowanego przez wiernych rzecz jasna).

W dniu 9 listopada 2019 roku Sąd Najwyższy przekazał cały sporny teren w Ajodhji bóstwu, a także orzekł, że zarządzanie pozostanie w gestii syndyka rządu centralnego. Jednocześnie zarządzono przydzielenie muzułmanom miejsca na budowę nowego meczetu w Ajodhji.

• Nowa Świątynia Ramy – 2022-2024

W ten sposób sprawa została przesądzona, a prace nad budową świątyni rozpoczęte. 5 sierpnia 2020 roku premier Narendra Modi położył kamień węgielny pod świątynię Ramy (Ram Mandir). Sąd Najwyższy w 2022 roku zamknął wszystkie sprawy dotyczące rozbiórki Meczetu Babura. Wreszcie, w syyczniu 2024 roku podczas wielkiej ceremonii otwarto świątynię Ramy w Ajodhji, a premier Narendra Modi osobiście uczestniczył w ceremonii ustanowienia w świątyni bóstwa – tj. ożywienia wizerunku.

Krzysztof Gutowski