Niebo i Ziemia – to oczywista, kosmiczna para znana z większości wierzeń świata. Nie inaczej jest w tradycji wedyjskiej, w której przetrwała para Djaus-Prythiwi. Ich obecność w Wedach jest już tylko echem wspólnej indoeuropejskiej tradycji. Jednak jest to obecność warta odnotowania, by zrozumieć wedyjski panteon i relacje między jego członkami.

Jednym z najbardziej uderzających wspólnych elementów języków i wierzeń indoeuropejskich jest związek wedyjskiego Djaus Pita (dyauṣ pitā́, „Ojciec Niebo”) z greckim Zeusem Paterem i rzymskim Jupiterem. Zestawienie to potwierdza istnienie w prajęzyku indoeuropejskim idei ubóstwionego Ojca-Nieba, choć w tradycjach-córkach pierwotne znaczenie tej formuły uległo częściowemu zatarciu. W tradycjach tych postać Ojca-Nieba wywodzi się ze wspólnego archetypu, jakim jest rekonstruowany Dyēus ph₂tḗr, którego imię i funkcje zachowały się w różnych kulturach. W Indiach wedyjskich występuje właśnie jako Djaus Pita – dawny bóg nieba i ojciec kosmosu. W Grecji przetrwał w postaci Zeusa, w Rzymie zaś jako Jupiter również był najwyższym władcą bogów i strażnikiem prawa. W świecie germańskim echo tej figury – choć pod odmiennym imieniem – przetrwało w postaci Tyra, pierwotnie boga nieba i przysiąg, którego rola została później ograniczona. We wszystkich tych odmianach Ojciec-Niebo łączy w sobie władzę, porządek kosmiczny, moc prawa i związek z jasnym, dziennym niebem, choć jego znaczenie i zakres władzy różnie rozwinęły się w poszczególnych panteonach. Bogini Ziemi z kolei wywodzi się z rekonstruowanej praindoeuropejskiej postaci Dhéǵhōm Méh₂tēr („Matka Ziemia”) i niemal wszędzie zachowuje charakter pierwotnej, życiodajnej rodzicielki. W Indiach wedyjskich występuje jako Prythiwi (Pr̥thivi), najczęściej w parze z Djausem jako kosmiczna Matka, która podtrzymuje wszelkie istnienie i stanowi stabilny fundament świata. W Grecji jej odpowiednikiem jest Gaja, pramatka bogów i tytanów, z której wyłania się całe pokolenie istot boskich. W Rzymie funkcję tę pełniła Terra (Terra Mater), czczona jako uosobienie płodności gleby i opiekunka porządku naturalnego. W tradycjach bałtyckich rolę Matki-Ziemi odnajdujemy w bogini Žemynie, silnie związana z kultem agrarnym, przysięgami i rytuałami zasiewu. W wielu tych kulturach Ziemia nie jest jedynie biernym tłem dla kosmicznych procesów, lecz aktywną siłą, która rodzi i żywi żywe istoty, a następnie przyjmuje ciała (i nierzadko dusze) zmarłych.

Niebo i Ziemia to nie tylko personifikacje kosmicznych sił, ale też centrum boskiej rodziny. Bowiem już w czasach praindoeuropejskich gros bóstw postrzegano jako członków jednej rodziny, której siedzibą było niebo. Oczywiście odzwierciedla to kluczową rolę rodziny jako podstawowej instytucji społecznej i politycznej wśród ludów indoeuropejskich. Na czele tej boskiej wspólnoty stał Ojciec-Niebo, u boku którego znajdowała się jego małżonka Ziemia. Ich córką była bogini świtu, nazywana „Córą Nieba”, a synami: młody bóg – często tożsamy ze słońcem oraz para bliźniąt określanych jako nierzadko jako „synowie nieba”. Jako głowa boskiej rodziny Ojciec-Niebo był najwyższym i najpotężniejszym bóstwem panteonu, uosabiającym nadludzką siłę i odwagę, ale zarazem mądrość. To od niego pochodzi porządek świata, nad którym czuwa dzięki wszechwiedzy: obejmując wzrokiem całą ziemię, nieustannie obserwuje ludzkie czyny – za dnia poprzez „oko”, czyli słońce, nocą zaś przez gwiazdy. Pod jego opieką zawierane są umowy i składane przysięgi, zwykle w połączeniu z Ziemią jako współświadkiem. Naruszenie ustanowionego przez niego ładu spotyka się z karą w postaci piorunów i niszczycielskich burz, wysyłanych z jego boskiej broni.

W Rygwedzie Niebo występuje zwykle w parze z Ziemią jako komplementarna para rodzicielska (dyāvā-pr̥thivī), której poświęcono osobne – choć nieliczne – hymny. W kilku miejscach wyraźnie stwierdza się, że ich dziećmi są bogowie, zwłaszcza Surja – bóg słońca. Mitologia zachowała jednak także mroczny wątek – opowieść o kazirodczym gwałcie Ojca-Nieba na córce (w późniejszej wersji zastąpiła go inna forma boga-stwórcy Pradźapati). Kosmologicznie Niebo i Ziemia tworzą wedyjską strukturę świata: ich rozdzielenie ustanawia przestrzeń życia, a akt ten przypisywany jest bogu Indrze. Mimo że imię wedyjskiego Ojca-Nieba zachowuje czytelne, archaiczne znaczenie, jego rola w panteonie wedyjskim jest znacznie skromniejsza niż pozycja jego greckiego i rzymskiego odpowiednika. Ewidentnie rolę centralnej postaci panteonu i pierwszego wśród bogów przejmuje nawet w starszych warstwach wierzeń wedyjskich bóg Indra. Niebo i Ziema pozostają jednak istotnym konceptem, a ich imiona obecne w Rygwedzie reliktem wspólnej, indoeuropejskiej przeszłości i tradycji wierzeń, które w czasie powstawania Wed ulegały już znacznym przemianom i przeformułowaniom.

Krzysztof Gutowski