Ewolucja pieśni ludowej Arirang (kor. 아리랑), obserwowana na przestrzeni ostatnich stuleci, to proces o fundamentalnym znaczeniu dla zrozumienia kultury Półwyspu Koreańskiego. Choć w ostatnich miesiącach termin ten zyskał bezprecedensową widoczność w globalnym dyskursie – co wiąże się z zapowiedzią nowego albumu zespołu BTS – zjawisko to nie powinno być interpretowane wyłącznie przez pryzmat strategii marketingowych. 

Wybór tego motywu odsłania głębokie warstwy znaczeń zakorzenione w tragicznej historii Półwyspu. Arirang już od dawna funkcjonuje bowiem jako kulturowy punkt odniesienia, w którym krzyżują się pamięć zbiorowa, emocje i tożsamość.

Etymologia i otwartość sensu Arirang

Pochodzenie słowa Arirang pozostaje jedną z największych zagadek koreańskiej lingwistyki. Mimo że termin ten nie występuje we współczesnym słowniku, badacze wysuwają liczne hipotezy: od archaicznego połączenia słów ari (kor. 아리), czyli piękny, i rang – ukochany (kor. 랑), przez zniekształcone imię królowej Alyeong (kor. 알영) z dynastii Silla, aż po zapożyczenia z języka dżurdżeńskiego oznaczające „ojczyznę”. Nawet jeśli etymologia słowa pozostaje niejasna, w warstwie symbolicznej Arirang jest nierozerwalnie łączone z pojęciem „przełęczy” (gogae, kor. 고개). W tekście pieśni staje się ona metaforą życiowych trudności i momentu przejścia.

Wspólnotowy charakter Arirang

Fundamentem fenomenu Arirang jest jej kolektywny rodowód oraz brak przypisanego autorstwa. Pieśń ta nie narodziła się w jednym punkcie na osi czasu ani w konkretnym ośrodku, lecz kształtowała się organicznie, krążąc w obiegu ludowym poza sformalizowanym systemem edukacji. To właśnie ta swoboda od instytucjonalnych ram sprawiła, że jej wersje rozwijały się równolegle w różnych częściach Półwyspu Koreańskiego, elastycznie dostosowując się do lokalnych realiów. Wśród najczęściej wymienianych wariantów znajdują się m.in. Jeongseon Arirang (kor. 정선 아리랑), Miryang Arirang (kor. 밀양 아리랑) i Jindo Arirang (kor. 진도 아리랑). Różnią się one nie tylko melodią, ale przede wszystkim emocjonalnym wydźwiękiem.

Jednak to Jeongseon Arirang doskonale pokazuje, jak lokalny krajobraz i życie codzienne wpłynęły na charakter tej ponadczasowej pieśni. Wyrastająca się z górzystych terenów prowincji Gangwon, charakteryzuje się powolnym tempem i wyraźnie melancholijnym nastrojem. Jej przekaz odwołuje się do doświadczeń ciężkiej pracy fizycznej oraz geograficznej izolacji, wykorzystując motywy drogi, wysiłku i przemijania.

Z kolei Miryang Arirang z Gyeongsang Południowego jest wyraźnie żywsza i performatywna. Wywodząc się z regionu o rozwiniętych tradycjach handlowych i komunikacyjnych, odzwierciedla większą mobilność społeczną oraz bardziej ekspresyjną kulturę lokalną.

Ostatnia wspomniana Jindo Arirang, pochodzącaz Jeolli Południowej, charakteryzuje się tanecznością i wyraźnym pulsem rytmicznym. Jej forma sprzyja zbiorowemu uczestnictwu, jednocześnie podkreślając wspólnotowy wymiar śpiewu i jego funkcję integracyjną. 

Regionalność Arirang nie prowadzi jednak do fragmentacji znaczeń; przeciwnie – różnorodność wariantów wzmacnia poczucie wspólnego dziedzictwa, ukazując jedność kulturową właśnie poprzez lokalną odmienność.

Arirang jako proces

Wśród najbardziej rozpowszechnionych mitów dotyczących Arirang znajduje się przekonanie o jej jednorodności, czyli istnieniu jednej „oryginalnej” melodii oraz kanonicznego tekstu. W rzeczywistości Arirang funkcjonuje jako zbiór praktyk muzycznych i narracyjnych, a nie zamknięty utwór w zachodnim rozumieniu kompozycji. Istotą Arirang nie będzie więc stabilność formy, lecz zdolność do nieustannej transformacji. Eksperci szacują, że istnieje około 33600 wariantów Arirang należących do około 60 głównych wersji, co świadczy o jej wewnętrznej różnorodności. Ta cecha nabrała szczególnego znaczenia w okresie japońskiej okupacji Korei, kiedy pieśń funkcjonowała jako nośnik zakodowanych treści emocjonalnych i narodowych, omijających kolonialną cenzurę. Przełomowym momentem dla kodyfikacji pieśni był rok 1926 i premiera niemego filmu Arirang w reżyserii Na Woon-gyu, powstałego właśnie w realiach okupacji i odczytywanego przez współczesnych widzów jako alegoria narodowego cierpienia. Wymowa dzieła była na tyle silna, że film został ostatecznie skonfiskowany przez japońską cenzurę, co tylko utwierdziło jego status jako symbolu oporu. To właśnie dzięki temu dziełu powstała tak zwana standardowa wersja Arirang (Bonjo Arirang, kor. 본조 아리랑), której tekst stał się kanonem łączącym ból rozstania z narodową nadzieją:

아리랑, 아리랑, 아라리요/ 아리랑고개로넘어간다.

(Arirang, arirang, arariyo / Przechodzę przez przełęcz Arirang)

나를버리고가시는님은/ 십리도못가서발병난다.

(Mój ukochany, który mnie porzucasz / Nie przejdziesz nawet dziesięciu li, a rozbolą Cię nogi)

청천하늘엔잔별도많고/ 우리네가슴엔희망도많다.

(Tak jak na czystym niebie jest wiele gwiazd / Tak w naszych sercach jest wiele marzeń)

저기저산이백두산이라지/ 동지섣달에도꽃만핀다.

(Ta góra tam, to góra Baekdu / Gdzie nawet w środku zimy rozkwitają kwiaty)

Wprowadzenie góry Baekdu do tekstu nie było przypadkowe. Jako najwyższy szczyt i miejsce mitycznych narodzin narodu koreańskiego, Baekdu symbolizuje trwałość i niezłomność. Nawet w „środku zimy” (co można odczytać jako metaforę japońskiej okupacji) kwitnące tam kwiaty dają nadzieję na odrodzenie.

W ten sposób Arirang ewoluowała z lokalnego folkloru w potężny symbol ogólnonarodowej nieustępliwości. Ostrzeżenie o „bolących nogach” przestało być tylko wymierzone w niewiernego kochanka – stało się zapisem fizycznego trudu i emocjonalnego kosztu migracji oraz rozłąki, z którą mierzyli się Koreańczycy w XX wieku.

Arirang a han

Doświadczenie trudu i nadziei na odrodzenie, zakodowane w symbolice góry Baekdu, znajduje swoje najpełniejsze dopełnienie w emocjonalnym wymiarze pieśni. To właśnie tutaj pojawia się han (kor. 한) – pojęcie, bez którego trudno w pełni zrozumieć, dlaczego Arirang mogła stać się tak trwałym i wspólnotowym symbolem. Samo pojęcie han bywa często redukowane do uproszczonego ekwiwalentu smutku lub żalu. W rzeczywistości jest to kategoria znacznie bardziej złożona, obejmująca napięcie między doświadczonym cierpieniem a niemożnością jego pełnej artykulacji. W Arirang, han pełni funkcję spokojnego uznania trudnego doświadczenia. Pieśń nie tyle opowiada o cierpieniu, co pozwala je wspólnie unieść. W tym sensie Arirang pełniła funkcję emocjonalnego wentylu – była śpiewana podczas pracy, rozstań, migracji, a także w momentach granicznych życia.

Arirang jako niematerialne dziedzictwo

Arirang żyje dzięki ciągłym zmianom. Powraca w nowych aranżacjach, interpretacjach i kontekstach: od muzyki tradycyjnej po współczesną kulturę popularną. Szczególnym fenomenem jest rola Arirang w kontekście podziału Półwyspu Koreańskiego. Mimo skrajnych rozbieżności poglądów, pieśń ta pozostaje wspólnym mianownikiem dla obu państw. W Korei Północnej dała nazwę monumentalnemu Festiwalowi Arirang (Arirang Chukje, kor. 아리랑 축제) – spektaklowi łączącemu gimnastykę z propagandą polityczną. W Korei Południowej towarzyszyła prodemokratycznym manifestacjom i stała się wyrazem dumy narodowej prezentowanym w wielu miejscach. Symbolika ta została usankcjonowana przez UNESCO, które wpisało Arirang na listę niematerialnego dziedzictwa dwukrotnie: w 2012 roku na wniosek Seulu i w 2014 roku na wniosek Pjongjangu. Uniwersalizm pieśni sprawił, że mogła stać się punktem porozumienia w podzielonej politycznie Korei – przy dźwiękach Arirang maszerowała wspólna reprezentacja obu państw podczas ceremonii otwarcia Zimowych Igrzysk Olimpijskich w Pjongczangu w 2018 roku. W sytuacji, gdy oficjalne hymny nie mogły zostać wykonane, Arirang stało się neutralnym gruntem, na którym Koreańczycy z Północy i Południa mogli się spotkać bez ideologicznego konfliktu.

Wybrane świadectwa Arirang w popkulturze

Dzisiejsza obecność Arirang w kulturze to nie tylko hołd dla tradycji, ale przede wszystkim jej śmiała aktualizacja. Najlepiej widać to w działaniach zespołu BTS, który wykonując Arirang podczas festiwalu KCON, nadał jej nowoczesny, stadionowy wręcz rozmach. W tym momencie Arirang stało się symbolem dumy z koreańskich korzeni, który potrafił poruszyć rzeszę międzynarodowych fanów w rytmie współczesnej produkcji.

Niezwykle wymownym dowodem na to, że Arirang jest dla Koreańczyków językiem emocji potężniejszym niż słowa, był także gest reżysera Kim Ki-duka na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes w 2011 roku.

Odbierając nagrodę w sekcji Un Certain Regard za swój autobiograficzny film (zatytułowany zresztą… Arirang), reżyser zamiast tradycyjnych podziękowań i przygotowanego przemówienia, postanowił zaśpiewać tę pieśń ze sceny. Samotny głos twórcy stał się niejako manifestem jego osobistych zmagań, a dla światowej publiczności – najbardziej bezpośrednią lekcją tego, czym w praktyce jest wspomniany stan han.

Arirang jako żywa struktura sensu

Arirang nie opowiada jednej historii. Jest raczej zbiorem głosów – zwyczajnych, często anonimowych – które rzadko trafiały do oficjalnych kronik. Być może dlatego pozostaje emocjonalnie czytelna także dla tych, którzy nie znają języka ani kulturowego kontekstu Korei. Jej siła tkwi nie w dosłownym znaczeniu słów, lecz w zdolności łączenia przeszłości z teraźniejszością oraz jednostkowego doświadczenia ze wspólnotą. Współczesne powroty Arirang w kulturze popularnej są dowodem jej elastyczności. Artyści sięgają po nią, ponieważ oferuje ramę, w którą można wpisać nowe treści bez utraty historycznej głębi. W ten sposób pieśń staje się mostem między lokalną pamięcią a globalną teraźniejszością. Nie funkcjonuje jako zakurzony relikt, lecz jako żywa struktura sensu, która pozwala Koreańczykom lepiej orientować się w dynamicznie zmieniającym się świecie.

Zuzanna Kwapiszewska