Pamiętane z dzieciństwa posiłki przygotowywane przez babcię, zapach targu, na który chodzono po zakupy, potrawy spożywane tylko w określonym czasie w roku. Dla większości ludzi i społeczności jedzenie to nie tylko dostarczanie substancji odżywczych. To również nośnik tożsamości i – o czym pamiętają miłośnicy Prousta i jego sławnych magdalenek – pamięci. Ten właśnie wymiar stara się uchwycić Forever Flavors Project – nowa, globalna inicjatywa UNESCO realizowana we współpracy z firmą Lee Kum Kee, producentem azjatyckich sosów i przypraw o ponad 135-letniej historii.

Od smaku do zbiorowej pamięci

W styczniu 2026 roku w Pekinie odbyła się ceremonia inaugurująca projekt Forever Flavors – przedsięwzięcia, którego celem jest stworzenie archiwum wspomnień o smakach pochodzących z całego świata. Jest to projekt partnerski UNESCO i Lee Kum Kee – chińskiej prestiżowej marki produktów spożywczych (przede wszystkim sosów). Cel? Zbieranie i archiwizowanie historii związanych z jedzeniem, zarówno wspomnień pisanych, jak i nagrań, fotografii i filmów.

Autorzy inicjatywy zapraszają do nadsyłania osobistych narracji, w których jedzenie staje się doświadczeniem zmysłowym i emocjonalnym – od wspólnych, domowych posiłków, przez codzienne i świąteczne praktyki kulinarne, aż po zapamiętane smaki przywołujące poczucie przynależności i bliskości. Najciekawsze relacje mogą zostać udostępnione na oficjalnych kanałach UNESCO oraz partnera projektu, a ich twórcy otrzymają cyfrowe poświadczenia archiwalne.

Jedzenie jako język kultury i dziedzictwa

Projekt Forever Flavors ma ukazywać, jak kuchnia kształtuje więzi między ludźmi i pokoleniami, oraz jak odzwierciedla wartości kulturowe różnych społeczności. Inicjatywa to nie tylko apel o wspomnienia – to próba pokazania kuchni jako formy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. UNESCO od lat akcentuje, że tradycje kulinarne, podobnie jak język, muzyka czy rytuały, są skarbami społeczeństw. I skarby te trzeba chronić przed zapomnieniem. W ostatnich latach organizacja wpisywała na swoje listy m.in. ceremonie parzenia kawy w Etiopii, rytuały sake w Japonii czy włoską praktykę wspólnych niedzielnych obiadów – czyli praktyki, które na pozór wydają się codzienne, a jednak łączą pokolenia i budują tożsamość społeczną.

Takie postrzeganie kuchni jako elementu dziedzictwa kulturowego pociąga za sobą realne skutki. Wpisy i inicjatywy sygnowane przez UNESCO nie są przecież wyłącznie symboliczne – często przyczyniają się do wzmocnienia lokalnych społeczności, podnoszą prestiż i widoczność rodzimych tradycji oraz tworzą impulsy rozwojowe w obszarach takich jak turystyka kulturowa, edukacja czy rzemiosło związane z produkcją żywności. Idą za nimi: rozpoznawalność, realne fundusze i duma członków społeczności związanych z uznanymi za dziedzictwo niematerialne elementami. Uznanie kulinarnych praktyk za nośnik pamięci i tożsamości sprzyja także ich międzypokoleniowemu przekazowi, chroniąc je przed uproszczeniem lub zanikiem w warunkach globalizacji.

Jednocześnie jedzenie bywa traktowane jako dziedzictwo nie tylko ze względu na sam akt spożywania, lecz również poprzez sposoby przygotowania potraw, techniki powstawania produktów, rytuały wspólnego gotowania oraz konkretne produkty, które niosą znaczenia kulturowe. Koreańskie kimchi to nie tylko pikantna potrawa, ale także społeczna praktyka wspólnego kiszenia, wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa. Japońskie sushi odsyła do precyzyjnych technik obróbki ryżu i ryb, a także do estetyki prostoty i sezonowości. Włoską pizzę neapolitańską definiuje nie tylko receptura, lecz również określony sposób wyrabiania ciasta i wypieku, przekazywany w lokalnych wspólnotach. Składniki, metody ich wytwarzania i związane z nimi narracje stają się nośnikami tożsamości, które funkcjonują jako żywe formy niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Priorytety: ochrona i dialog

W komunikacie prasowym UNESCO i Lee Kum Kee podkreślono cztery główne obszary, których dotyczy projekt:

1. Ochrona kulinarnego dziedzictwa kulturowego — utrwalanie historii i praktyk kulinarnych, aby nie zaginęły w globalnym świecie szybkiej konsumpcji.
2. Wsparcie młodych talentów kulinarnych — edukacja i promocja nowego pokolenia kucharzy, którzy mogą kontynuować tradycje w nowoczesny sposób.
3. Dialog międzykulturowy — smak jako uniwersalny język, który może łączyć różne społeczności i uczyć wzajemnego szacunku.
4. Zaangażowanie społeczeństwa — budowanie platformy, która umożliwia każdemu udział i współtworzenie pamięci kulinarnej.

Inicjatywa Forever Flavors ma uświadamiać, że kuchnia nie sprowadza się do listy produktów ani technicznych instrukcji kulinarnych, lecz stanowi przestrzeń spotkania ludzi, jednostek i całych pokoleń. Kuchnia łączy pokolenia oraz różne kultury. Tworzy przestrzeń dialogu – zarówno w symbolicznym, jak i bardzo konkretnym i dosłownym znaczeniu. W realiach naznaczonych globalizacją, mobilnością i szybkim tempem zmian społecznych podobne projekty przypominają, że kultura trwa i odnawia się w tym, co pozornie zwyczajne: w zapachach i smakach, które zapadają w pamięć, oraz w doświadczeniu wspólnego stołu jako miejsca budowania więzi.

Krzysztof Gutowski