Kolejny rok wdarł się w nasze życie gwałtownie, choć trudno by powiedzieć, że niespodziewanie. Życzenia szczęśliwego nowego roku wybrzmiały w ostatnich dniach niezliczoną ilość razy. Mało kto jednak ma świadomość, że polskie słowo „rok” oznaczało pierwotnie po prostu „właściwy czas, ustalony moment”. W niektórych językach słów na określenie roku bywa wiele.

Klasyczny język Indii, sanskryt nie zna jednego, neutralnego słowa na „rok”. Zamiast tego w różnych kontekstach stosowane były różne określenia, z których każdy ujmuje okres roku w odniesieniu do innych zjawisk i koncepcji. Poznajcie 5 słów (a i tak to nie wszystkie!) oznaczających w sanskrycie „rok”.

• warsza (varṣa)

Słowo to wywodzi się od rdzenia √vṛṣ „padać, lać się”, pochodzącego z kolei od praindoeuropejskiego *wers- „wylewać się”, i pierwotnie oznaczało deszcz lub porę deszczową. Z biegiem czasu zaczęło oznaczać rok. Rok postrzegany był zatem jako pełny cykl monsunowy, od którego zależy wegetacja, odprawianie ofiar i stabilność świata. Od tego sanskryckiego terminu pochodzi wiele określeń na „rok” w językach nowoindyjskich.

• abda

Pochodzące od rdzenia √ap „woda” słowo rozwija to samo pole semantyczne, lecz w bardziej poetyckim i kosmologicznym kierunku. Oznaczało ono początkowo wodę lub konkretniej chmurę deszczową, a następnie zaczęło funkcjonować jako określenie roku pojmowanego jako nagromadzenie wody i potencjału płodności. W literaturze i astronomii abda nadaje pojęciu roku niemal substancjalny charakter: czas jest czymś, co „gromadzi się” i przepływa.

• samwatsara (saṃvatsara)

Określenie to powstało z połączenia przedrostka sam- „razem, w całości” oraz rdzenia √vas / vats „przebywać, mieszkać, krążyć” i oznacza dosłownie „to, co przebywa razem i powraca”. W tekstach rytualnych i kosmologicznych jest to podstawowe pojęcie roku jako zamkniętego obiegu, który musi być podtrzymywany przez regularnie odprawiane rytuały ofiarne.

Rok jawi się jako ciało rytualne, rozczłonkowane ofiarnie na dni, miesiące i pory, a czas nie istnieje sam z siebie, lecz jest podtrzymywany i podsycany (jak ofiarny ogień) w wyniku poprawnie sprawowanej praktyki ofiarnej.

• hajana (hāyana)

Słowo to wywiedzione od rdzenia √hā „iść, odchodzić, opuszczać”, przenosi nas w zupełnie inne kategorie znaczeniowe. Rok definiowany jest poprzez ruch oddalania się. Termin ten, używany głównie w astronomii i obliczeniach czasu, ujmuje rok jako jednostkę przemijania, coś, co nie tyle powraca, ile odchodzi, przemija. W odróżnieniu od cyklicznego pojęcia „samvatsara”, hajana wyraża raczej linearne doświadczanie czasu.

• śarad

Wyraz pochodzący od rdzenia √śṛ „jaśnieć, być czystym”, oznacza w pierwszej kolejności „jesień” – porę przejrzystego nieba po deszczowych miesiącach monsunowych. Zdarza się, że w poezji i poematach religijnych słowo to bywa używane jako miara lat, tak że „przeżyć sto śarad” znaczy dożyć stu lat. Rok rozumiany jest tu metonimicznie przez pryzmat jednej z pór roku, jest to „rok-jesień”, liczony powrotem światła i spełnieniem cyklu.

Krzysztof Gutowski