Czasami w dziejach pojawiają się ludzie, którzy zmieniają świat. Nie są ideałami. Są ludźmi, z krwi i kości, z wadami i zaletami, ze słabościami. A mimo to, powodują zmianę. Zmianę na wielką skalę. Wśród mieszkańców Indii, człowiekiem, który zostanie zapamiętany, jako ktoś, kto realnie indyjską rzeczywistość zmieniał, jest Ratan Tata.

Tydzień temu zmarł Ratan Tata, człowiek, którego w Indiach zna każdy, a który obcy nie jest też nikomu, kto obserwuje indyjski świat biznesu. Twórca potęgi korporacji Tata zmarł 9 października, a dzień później odbył się pogrzeb, który decyzją władz otrzymał status ceremonii państwowej.

Czym umierający w wieku 86 lat przemysłowiec zasłużył sobie na taki pogrzeb? Ratan Tata zaczął pracować w rodzinnej firmie w 1961 roku. Najpierw w hali produkcyjnej. W 1991 roku został prezesem spółki Tata Sons. Funkcję te sprawował – z przerwami do 2017 roku. To jemu konglomerat zawdzięcza rozbudowę na niezwykłą skalę oraz znaczną dywersyfikację obszarów działalności. Za jego kierownictwa pod skrzydła imperium Tata trafił brytyjski Tetley (co wyniosło Tata Group na pozycję czołowego światowego producenta herbaty) oraz międzynarodowy koncern Jaguar Land Rover. Bez wątpienia Ratan Tata był biznesowym wizjonerem. Prowadził firmę w oparciu o kulturę innowacji, bezustannie szukał optymalizacji skuteczności działań, modernizował strukturę spółek w obrębie grupy. Tata stało się imperium już nie tylko indyjskim, ale międzynarodowym. Jednak to nie dzięki działalności stricte biznesowej i fenomenalnym wynikom firmy zostanie w Indiach zapamiętany na dekady.

Ratan Tata wizjonerem był nie tylko w biznesie. Ogromną część życia poświęcił działalności społecznej. A jego wpływ na indyjskie społeczeństwo, opiekę społeczną i naukę był – dzięki finansowym możliwościom i zajmowanej pozycji – ogromny. Indusi pamiętać będą o Ratanie Tacie jako o biznesmenie, który własne finansowe imperium prowadził – a przynajmniej próbował – w sposób etyczny. Znaczną część zysków grupy Tata przeznaczano na działalność pomocową. I to działalność na wielu polach, przede wszystkim opieki zdrowotnej, edukacji oraz nauki. Grupa Tata stoi za niezliczonymi inicjatywami społecznymi w ubogich i wiejskich obszarach Indii. Beneficjentami tych działań są kobiety, dzieci, osoby niskokastowe, przedstawiciele indyjskiej ludności plemiennej. Ponadto, w Indiach istnieje kilka ośrodków badawczych Tata, bez których obraz dzisiejszej indyjskiej nauki byłby z pewnością znacznie uboższy. Wspomnieć trzeba prestiżowe i działające na wysokim, światowym poziomie: Indyjski Instytut Naukowy (IISc), Instytut Badań Podstawowych Tata (TIFR) i Instytut Nauk Społecznych Tata (TISS). Firma wspierała również zachodnie uczelnie i ośrodki badawcze, chociażby sławną London School of Economics.

Decyzje i postawa Ratana Taty i będących pod jego wpływem zarządców Grupy Tata były pozytywnie odbierane przez mieszkańców Indii. Szczególnie w trudnych chwilach. Podstawą etyki biznesowej i filantropijnej Taty było edukowanie i wpływanie poprzez dawany przykład. Na przykład w czasie pandemii COVID-10 Tata Steel ogłosiło, że pensje i świadczenia medyczne będą wypłacane rodzinom zmarłych pracowników, do czasu, w którym pracownik skończyłby 60 lat. Za przykładem firmy Ratana Taty poszły – nie tak liczne niestety, ale jednak – inne firmy.

Co stoi za postawą i postępowaniem Ratana Taty? Tajemnicę tę rozwiązać próbowali liczni biografowie oraz badacze przyglądający się funkcjonowaniu ikony indyjskiego biznesu i filantropii. Wskazać można z pewnością dwa czynniki z zapewne bardzo długiej listy doświadczeń, wydarzeń i zjawisk, które ukształtowały Ratana Tatę. Po pierwsze – edukacja. Mimo bycia raczej nieśmiałym i mało aktywnym uczniem biznesman bardzo dobrze wspominał edukację w prestiżowych szkołach Mumbaju, a następnie kształcenie się za granicą (w tym w Harvard Business School). Wielokrotnie podkreślał, że choć w czasie, gdy się kształcił wymagania i ilość pracy wydawały mu się niesprawiedliwe i wycieńczające, to ostatecznie za jego sukcesem w dużym mierze stoi dobrej jakości edukacja. Radził, by na jakości edukacji nigdy nie oszczędzać. Po drugie bez wątpienia sukces imperium Tata to efekt znaczenia i charakterystyki społeczności indyjskich Parsów. Rodzina Tata mocno zakorzeniona była i jest w tej społeczności. Społeczności silnej, znaczącej i skonsolidowanej, choć coraz mniej licznej (ok. 70 tys. osób). Parsowie wywodzą się – jak sama nazwa wskazuje – z Persji. Są potomkami uciekających z podbijanej przez Arabów Persji wyznawców zoroastryzmu. Zamieszkują głównie zachodnie Indie, na czele z Mumbajem. Mieli oni znaczące wpływy jeszcze w czasach brytyjskiego panowania i do dziś związani są z indyjskim biznesem i przemysłem. Wśród Parsów działalności biznesowej nie postrzega się jako przeciwieństwa dla religii czy etyki. Wręcz przeciwnie, prowadzenie biznesu jest nie tylko zgodne z etyką, ale jest też niezbędne, by mieć środki do wprowadzania pozytywnej zmiany w społeczności i pomagania innym.

Bez wątpienia oprócz wykształcenia i biznesowo-etycznych standardów Parsów sukces Ratana Taty to w dużej mierze zasługa jego indywidualnych predyspozycji i tytanicznej pracy. Pracy i poświęconego czasu, przez które cierpiało jego życie prywatne. Ratan Tata nigdy się nie ożenił, nie miał też dzieci. Jednak dzięki jego rozsądkowi i strategicznemu myśleniu (również w kontekście relacji z innymi wielkimi biznesowymi rodami) rodzinny biznes działa nadal. Obecnie jest to firma działająca w oparciu o więzi rodzinne, strategiczne związki z innymi rodzinami, a nawet adopcję, czy „biznesowy mentoring”. Taką firmę i takiego jej przywódcę Indusi docenili i uczcili. Państwowymi nagrodami i wielkim społecznym poparciem za życia oraz państwowym pogrzebem i żałobą narodową po śmierci.

Krzysztof Gutowski